De armoede van Cohen's gedachtengoed

Job Cohen hield onlangs de eerste 'Kerdijk'-lezing (hier). Kerdijk was een 19e-eeuwse 'paternalistische' sociaal-liberaal, waarover zojuist de eerste biografie verscheen.

Cohen verhoudt zich in zijn verhaal tot hedendaagse (sociaal-)liberalen en hun gelijke kansen-ideologie, en dus tot het idee van meritocratie. Iedereen heeft tegenwoordig toch kans en recht op goed onderwijs, dus wat we daarna verder van ons leven maken is aan ons. De staat hoeft niet meer te doen dan ieder aan de start van gelijke mogelijkheden te voorzien. Aldus hedendaagse (sociaal-)liberalen.

De PvdA-leider amendeert dat uitgangspunt. Er zijn ook mensen die een ongeluk hebben gehad of opgegroeid zijn in een gebroken gezin. Formele kansen zijn dan niet genoeg, daar is meer voor nodig. En er zijn mensen die niet willen, de 'notoire nietswillers'. Die hebben een duwtje in de rug nodig, ze moeten geholpen worden, aldus Cohen.

We moeten, zegt hij, voorbij de meritocratie en naar de 'respectmaatschappij'. Er zijn beroepen waarmee niet veel geld te verdienen is - Cohen's eeuwige onderwijzers en verpleegsters - waarvoor we toch groot respect dienen op te brengen. En degenen die het wél maken dienen dankbaar te zijn en zich bewust van hun schatplichtigheid aan de samenleving.

Dus moeten we voorzichtig zijn met Wajong en PGB's, mogen onze 'elites' wel eens wat terugdoen voor hun mazzel (pardon: verdienste) en is wat minder inkomensongelijkheid gewenst.

Cohen's ideeënrijkdom samengevat in drie- en een halve alinea, dat viel mee. Nu de problemen daarmee.

Sociaal-democratie kan nooit gaan over het alleen maar bevoogden en helpen van kneuzen en slachtoffers. Ik was geen groot fan van Wouter Bos, maar één van zijn inzichten is mij bijgebleven: de sociaal-democratie en de verzorgingsstaat heeft alleen toekomst als ze in het belang is van de meerderheid van de bevolking. Niet alleen het PGB van het autistische kind, maar ook de bescherming van de eerstegraads leraar of de sales manager tegen werkloosheid is absoluut essentieel. Sociaal-democratie is politiek georganiseerd eigenbelang, anders wordt het staatsfilantropie en electoraal ten dode opgeschreven.

Marcel van Dam schreef een prachtig boek (Niemands Land) met een weelde aan onthutsende cijfers en grafieken, maar hij concludeert uiteindelijk dat 15% van de bevolking moet worden geholpen. Die gedachtegang loopt parallel aan die van Cohen, en gaat het politiek niet redden.

Tweede probleem: bij Cohen zijn begrippen als structuren, systeembelang en zelfs cultuur opvallend afwezig. Vorig jaar trad hij op voor een gezelschap van Leidse studenten en stelde dat niet te verdedigen was dat 'de gemeenschap' zou moeten betalen voor een tweede 'opleiding', en dus dat er alles te zeggen was voor hoge collegegelden voor doorstudeerders. (En hij is er trots op dat hij zijn rechtenstudie in vijf jaar heeft afgerond. Tja.).

De aardigheid van multitalenten die meer dan één studie afmaken, is dat ze door opmerkelijke combi's (scheikunde met sociologie, IT met Sinologie, psychologie met zangkunst) uitermate verrassende maatschappelijke bijdragen leveren die ver boven de door de gemeenschap gemaakte kosten uitgaan. Wie dat, zoals Cohen, wil weg wil belasten met hoge collegegelden miskent het systeembelang en ziet alleen het eigen belang van de student. (En, als ik zo vrij mag zijn, er is niemand intellectueel zo treurig als degene die alleen maar rechten heeft gestudeerd.)

Tweede aspect. Ik herinner me een voormalig Rector Magnificus van de Universiteit van Leiden die uitlegde hoe zijn afkomst had bepaald dat hij behoorlijk lang over zijn studie had moeten doen (om uiteindelijk goed terecht te komen). Hij was afkomstig uit een gereformeerd middenstandsmilieu waarin weinig dat nodig is om aan die universiteit te slagen aanwezig was. Dat is een cultureel aspect: de verbale vaardigheden, de noodzakelijke bluf (om een jaren '70 topic te noemen) en de voordelen van de corps-omgeving (waarin in van alles van huisvesting via studiebegeleiding tot het vervolmaken van die bluf wordt voorzien) ontbreken en moeten dus op eigen kracht worden verworven. En dat kost tijd.

Cohen verkondigt een sociaal-liberalisme met een plusje. Maar anders dan hij meent is het voor de sociaal-democratie essentieel dat niet alleen het herstellen van de achterstand van een handvol kwetsbare individuen en minderheden, maar vooral het belang van meerderheden worden gediend. En het maatschappelijk systeembelang. Onbeperkt onderwijs zonder exorbitante school- en collegegelden, zonder krentenwegerij over studieduren en gestapelde richtingen. Sociale zekerheid voor velen, zo niet allen. Respect voor werkenden, misschien zelfs voor niet-graaiende ondernemers. In Europa wellicht nog niet voor de 99% van Occupy, maar toch zeker voor een procent of tachtig.