Maakbaarheid

Wie de 'maakbaarheid van de samenleving' afwijst, wijst het hele idee van politiek af. Toch is 'maakbaarheid' natuurlijk zo lang en zo vaak als pejoratief gebruikt, dat het bijna gefundenes Fressen is er vooral bijzonder tegen te zijn. Op de één of andere manier wordt maakbaarheid geassocieerd met Stachanov-arbeiders, de Nieuwe Mens of 'social engineering'.

Maar politiek is simpelweg een directe of indirecte manier om een stad of een land te besturen, en besturen is een moeilijk woord voor vormgeven, of gewoon maken. Wie het Ministerie van Infrastructuur en Milieu bestuurt, maakt viaducten en spitsstroken. Wie op Onderwijs zit en besluit dat er minder wiskunde in het pakket komt en meer Engels, vertaligt de opvoeding van kinderen, en maakt daarmee de samenleving anders. Wie migratie aanmoedigt, maakt de samenleving, en wie migratie afremt, ook.

In welke mate van detail de samenleving wordt gemaakt, is een vraag van tweede orde. Ik ben blij dat van een viaduct eerst een Definitief Ontwerp (een D.O., in het jargon) wordt gemaakt waarin werkelijk alles vastligt. Andere objecten van sturing zijn beter af met meer globale parameters: de economie, bijvoorbeeld, of de medische sector. Het is geen goed idee van overheidswege vast te leggen hoe een open hart-operatie moet verlopen, maar weer wel dat iedereen er recht op heeft, dat de chirurg niet teveel verdient, en ook niet te weinig.

Niet toevallig dat maakbaarheid in diskrediet raakte. Een hele stoet ideologen en politici - Milton Friedman, Reagan, Thatcher, Lubbers, maar ook Kok en Balkenende, en nu weer Rutte - hebben zich vanaf ongeveer 1980 beijverd om de overheid te verkleinen. Een befaamd gezegde uit de begintijd: "Tot hoever moet de staat worden afgeslankt? Tot hij zo klein is dat hij door het afvoerputje van de badkuip kan worden weggespoeld".

Uiteindelijk leidde het afschaffen van regels en overheid tot het maken van een heel andere samenleving, zeker in de V.S., maar bijvoorbeeld ook in Rusland: superrijken, armoede, kredietcrisis. Ook die samenleving werd echter gemaakt. Het neo-liberalisme en/of neo-conservatisme meende dat alle mensen vrijer en gelukkiger zouden worden door zoveel mogelijk marktwerking, door het afschaffen van collectieve voorzieningen en verzekeringen, het duurder maken van onderwijs, en het verlagen van belastingen voor veelverdieners.

Veel meer nog dan linkse maakbaarheid, was de rechtse variant bovendien faith based, dat wil zeggen gebaseerd niet op feiten en analyse (dus reality based), maar op een heilig geloof in het eigen gelijk. Willen is kunnen! Zie het succes van de Irak-oorlog.

Reagan schitterde destijds met de uitspraak: "The nine most terrifying words in the English language are: I'm from the government and I'm here to help." George W. Bush bracht hem in de praktijk in New Orleans ten tijde van orkaan Katrina, en dat beviel toch niet zo.

Maakbaarheid is gewoon hetzelfde als politiek, verschillen tussen politieke stromingen gaan over de mate van sturing, en te hanteren parameters. Over hoe en in welke mate van specificiteit de samenleving wordt gemaakt. De echte tegenstanders van maakbaarheid willen de politiek gebruiken om haar af te schaffen. Zij willen ook een samenleving maken, maar dan eentje zonder politiek bestuur. En dus zonder democratie. Rutte streeft er in laatste instantie naar zichzelf overbodig te maken.