ZULO (4)

In de NRC van vandaag (4/9) bekritiseert Bart Nooteboom Robbert Dijkgraaf over innovatie. Dijkgraaf, zegt hij, wil een top-down planning van onderzoek, met scherpe prioriteiten op waar Nederland goed in is. Nooteboom pleit voor een evolutionaire visie op wetenschappelijk onderzoek: allerlei variaties uitproberen, kijken wat werkt en wat overleeft.

Nooteboom heeft gelijk. Wetenschap werkt door hele slimme mensen goed te financieren en ze hun gang te laten gaan. Wie een 'history of the future' maakt van voorspellingen van de speerpuntgebieden, de veelbelovende ontwikkelingen zoals vastgesteld door commissies en wat dies meer zij, uit de jaren '80 bijvoorbeeld, zal zien dat de meeste veelbelovende onderzoeksgebieden tot weinig hebben geleid, of gewoon al niet meer bestaan.

Er zijn een paar eenvoudige noties die essentieel zijn voor succesvolle wetenschap in publieke dienst.

In de eerste plaats: academische instellingen vereisen denken in bijzonder lange tijdschalen. De universiteit is de langsbestaande institutie op het Vaticaan na. Het opbouwen van een universiteit vergt honderd jaar. Een faculteit vijftig jaar. En het tot stand brengen van een productieve onderzoeksgroep van, zeg, twintig man kost twintig jaar. De politiek moet leren dat de tijdschaal van een succesvolle wetenschappelijke infrastructuur die van de politiek zelf ver te boven gaat. (Zoals minister Deetman van Onderwijs eind jaren '80 liet zien kost het afbreken van een faculteit overigens niet meer dan een half jaar.)

Ten tweede, de inhoud van wetenschappelijk onderzoek is niet van overheidswege voorspelbaar. Ook succesvolle sleutelgebieden zijn dat niet. Het komt neer op de intuïtie van individuele onderzoeksleiders. Sommigen lukt het niet, maar opmerkelijk genoeg de meeste wel. Hét geheim van een succesvolle onderzoeksgroep is voldoende vaste financiering om een stabiele onderzoekslijn te ontwikkelen. Een groep die afhankelijk is van externe gelden of ad hoc subsidies hopt van hot naar her. De groep met een stabiele koers hoeft zijn eigenlijke doel overigens nooit te bereiken: creativiteit en vooral combinatievermogen leiden ondertussen tot een eindeloze stroom succesvolle zijsporen.

Onderliggende voorwaarde voor succesvolle wetenschap is een eenvoudig personeelsbeleid. Benoem niemand in vaste dienst die niet gepromoveerd is. Een doctorandus (c.q. de hedendaagse engelstalige benaming daarvoor) in vaste dienst komt meestal nooit, en in een enkel geval pas na twintig jaar tot een proefschrift. En, zoals de instelling waar ik afstudeerde als regel had: benoem ook nimmer iemand in vaste dienst die niet tenminste een jaar buitenlandse ervaring heeft. Dat voorkomt inteelt door benoemingen van plaatselijke vriendjes en vriendinnetjes. Een onderzoeker die bereid is huis en haard te verlaten en zijn gezinnetje een tijdje uit te stellen beschikt over de juiste wetenschappelijke mentaliteit.

En, tenslotte, zie af van elke poging tot sturing van bovenaf. Onvruchtbare gebieden worden door de onderzoekers zelf snel genoeg verlaten. Toekomstloze disciplines verliezen vanzelf studenten en krimpen. Maar nieuwe ontwikkelingen lopen zeker tien jaar voor op iedere ontdekking door managers, ambtenaren en beleid.

En dan nog dat Engels. Natuurlijk moet, ook in de sociale wetenschappen, in de internationale literatuur worden gepubliceerd. Het overgrote deel van de schrijfsels in de Sociologische Gids of het Amsterdamse Sociologisch Tijdschrift (als ze nog bestaan) zijn of waren zinloos. Wetenschap is internationaal en internationaal publiceren vermindert de kans op inhoudelijke en vooral methodologische gemakzucht, en op nationale inteelt. Maar dat wil niet zeggen dat alle onderwijs en onderlinge communicatie zonodig in het "Engels" moet. In het hedendaagse steenkolengebrabbel raken de meeste nuances verloren. Dus: als het niet mogelijk is de onderzoekers tijdig op te stuwen tot near native niveau, praat dan gewoon Nederlands en vertaal het eindresultaat.