Zelfrelativering als identiteit

Dick Pels pleit al sinds jaar en dag namens de op het oog vooral uit hemzelf bestaande 'denk tank' Waterland voor een 'zwakke' Nederlandse identiteit. Gisteren (NRC, 3/11) roemde hij (daarentegen) 'zelfrelativering en twijfel' als kern van onze identiteit.

De vraag is (dus) of Pels nu vindt dat de zwakke identiteit een feit is, of een wenselijkheid, dan wel of er wellicht een sterke identiteit bestaat waarvan zelfrelativering de kern is. Ik zou me in elk geval goed kunnen voorstellen dat het idee van Nederland mede inhoudt dat we de boel bij elkaar houden met behulp van zelfrelativering, zelfkritiek en zelfspot. Onderliggend zijn volgens mij een aantal vooral impliciete kernwaarden en gedragsregels die de dikke, onverstoorbare en vooral culturele identiteit vormen waarvan Geert Hofstede enkele parameters blootlegde (zoals individualistisch en feminien).

Paul Scheffer mag het dan, althans volgens Pels, voor de integratie een nadeel vinden dat dit land zo 'onduidelijk' is, eigenlijk is dat een voordeel. We moeten dan namelijk die 'zelfrelativerende' identiteit verdedigen tegen 'sterke' identiteiten als de nationale trots van Turken, gehechtheid aan de Koran, of tegen 'het nieuwe nationalisme' dat hij bij Nederlanders ziet opbloeien. (De aap komt overigens uit de mouw als hij pleit tegen een nostalgisch nationalisme dat een obstakel is voor 'onze Europese en pluriforme toekomst'.)

De vraag of er werkelijk sprake is van een sterke of een zwakke Nederlandse identiteit, en waar die dan uit bestaat, is op zich een wetenschappelijke. Daar is wel een onderzoeksprogramma voor te bedenken. Bij afwezigheid daarvan ga ik er vanuit dat de Nederlandse identiteit sterk is, en veel meer cultureel dan staatkundig van aard. Turkije lijkt me daarentegen een land met een staatkundige, nationalistische identiteit waarvan de zwakte met veel retoriek en bombarie wordt gecompenseerd. Misschien heeft België nog wel méér culturele identiteit dan Turkije, maar daar slagen de staatkundige instituties er niet meer in die identiteit vorm te geven.
Het gaat in Nederland in elk geval meer om sexuele emancipatie en individualisme in combinatie met zorgzaamheid dan om vendelzwaaien.

En het zou goed kunnen dat, zoals Pels meent, zelfrelativering een deel van onze identiteit is. Als die eigenschap een onderdeel is van een sterke identiteit, en niet van een zwakke zoals Pels denkt, is dat een eis die we niet alleen aan onszelf stellen, maar ook aan nieuwkomers. Met andere woorden: hoezo Allah, Mohammed en Koran? Femke Halsema is in staat het (als laatste liberaal) op te nemen voor Hirsi Ali, met wie ze het op bijna alle onderwerpen oneens lijkt te zijn, zelfs Anja Meulenbelt kan kritiek op Hamas en het islamisme formuleren, maar de eerste imam die zelfrelativering betracht ten aanzien van de islam moet nog geboren worden.

Juist met die eis van zelfrelativering, als bestanddeel van de Nederlandse identiteit, valt Pels in zijn eigen zwaard. Het is namelijk de zwaarste eis die we aan nieuwkomers kunnen stellen. Zelfrelativering betekent niet dat we onszelf onbelangrijk vinden, maar dat we juist groot belang stellen in zelfspot en zelfkritiek. Of het nu gaat om de profeet, de Turkse staat, onze Lieve Heer of het Huis van Oranje, wie daar niet om kan lachen valt buiten onze identiteit en heeft nog veel integreren.