Europa van democratie naar comitologie

Er mag geen misverstand over bestaan: de voorstanders van de Europese grondwet streven naar steeds verdergaande overheveling van nationale bevoegdheden naar Brussel. Dick Benschop, voormalig staatssecretaris voor Europese zaken zei in 2002:

"Het Europese arrestatiebevel, een Europese defensiemacht, de oorlog tegen Irak, Europese politiesamenwerking, de Kyotoquota, begrotingstekorten; het is een rijtje ontwikkelingen die dit veranderende karakter van de Europese Unie onderstreept. In deze context is een politieke unie wezenlijk. Het is een wezenlijke vorm van nationale soevereiniteit, die nu in meer of mindere mate Europees aan bod komt. Dat is toch een essentieel verschil met het Europa van de interne markt. Als het over de lengte van vrachtwagens gaat is dat toch echt iets anders, dan wanneer het over begrotingstekorten of arrestatiebevelen of dergelijke zaken gaat. Dus op dat vlak zit een enorme vooruitgang op dit moment. In andere jaren is die aanloop genomen. Het karakter van het Europese integratieproces is veranderd, en dat heeft te maken met de realiteiten van internationale afhankelijkheid, met mondialisering, de Europese positie en de reflectie die dat in de Europese hoofdsteden op gang heeft gebracht. Kortom, een politieke unie is onafwendbaar."

Vooruitgang. Politieke unie. Na de kolen en het staal, het landbouwbeleid, de interne markt, de monetaire unie nu de politieke unie. Van de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal, de Europese Economische Gemeenschap, via de Europese Gemeenschap naar de Europese Unie. EGKS, EEG, EG, EU.

Maar wie maakt die politiek? De comitologie, liefst op zijn Frans uit te spreken, blijft door mijn hoofd spoken. In 2001 telde Brussel nog 268 comités van ambtenaren, technocraten en lobbyisten (NRC 10/2/2001) die voorbereiding en invoering van de Europese wetgeving voor hun rekening nemen, in 2005 al 450. De baas van de comités is op zijn beurt een Commissie. De Europese Commissie.

De comitologie als opvolger van de democratie. Onderzoeker Rhinard omschrijft de comitologie, met hun vaste vergaderplaats in het gezichtsloze gebouw Borschette als volgt:

,,Daar in Borschette zul je een fenomenaal efficiënt en effectief bestuurssysteem aantreffen, misschien wel een van de beste multi-nationale systemen ter wereld (...) Tegelijkertijd vind je er de tragiek van Europa. (...) Het heeft zo'n beetje alles in zich wat mensen tegenstaat aan de EU: ingewikkeld, ondoordringbaar, technocratisch en... zich uitbreidend als een olievlek.'' (NRC 14/5).

Het is het gelijk van Max Weber: de bureaucratie als rationeel, efficient, besluitvaardig. De comitologie is onwaarschijnlijk snel, efficiënt en schept voortdurend voldongen feiten. Terwijl de achterblijvers er in 2002 nog over discussieerden of over de toetreding van de tien nieuwe landen toch niet een Europees referendum zou moeten worden gehouden, hadden de comités er al voor gezorgd dat voldoende ambtenaren van de nieuwe landen voor het Europese werk waren opgeleid, er voldoende vertalers aanwezig waren die alle regelingen al in tien (of meer) talen hadden vertaald, dat tien nationale wetgevingen aan de Europese standaarden waren aangepast, en er een adequate grensbewaking aan de Oostelijke buitengrenzen tot stand werd gebracht. Onder andere.

Het lijkt paradoxaal voor wie bestuurlijke bureaucratie als traag, voor zich uitschuivend, besluiteloos, angstig en voorzichtig kent. Toch is het fenomeen van de efficiënte Europese comitologie verklaarbaar. Anders dan de ambtelijke organisaties in politieke democratieën heeft de comitologie immers geen last van politieke bestuurders, volksvertegenwoordigers, media, publiek, burgers. Ze kan ongestoord haar werk doen, en dan gaat het snel.

Zo is een nieuwe orde ontstaan. Ongecontroleerd, ongestuurd. Een fenomenaal netwerk van naamloze bureaucraten neemt stilaan de macht over, schept voldongen feiten, stelt regels zonder rekenschap af te hoeven leggen aan een politiek bestuur, aan de openbaarheid of aan de burgers. Een Europees 'parlement' dat terugkeert naar de oorspronkelijke betekenis van het woord - praatclub - fungeert als schaamlap.

En de nationale politiek blijft over als folklore en als bliksemafleider. Den Haag, in ons geval, dat doet alsof coalities, intriges, debat en politieke besluitvorming er nog toe doen. Alsof het bijvoorbeeld nog enig verschil maakt of er wel of geen Nederlandse Minister van Milieu is. Milieubeleid wordt al lang volledig door de comitologie geregeld, die door zijn activiteit en passant de Nederlandse ruimtelijke ordening heeft stilgelegd. Van Vlissingen tot Drenthe: door de Europese habitat-, vogel- en luchtverontreiningsrichtlijnen ligt inmiddels alles plat: de Westerschelde Container Terminal, woningbouwlocaties, bedrijvenlocaties, Tweede Maasvlakte, IJburg, spitsstroken.

Het licht dreigt niet uit te gaan, het is al uit.

Europa wordt niet bestuurd door politici die worden verkozen door democraten, het wordt bestuurd door comitologen. Het succes van Europa is niet dat van de democratieën, maar van de functionarissen.

Het referendum van 1 juni, ik leg het er nog maar even dik bovenop, is onze laatste kans om de democratie, en in Europa is dat nationale democratie, terug te winnen.