Ik stem tegen de Europese Grondwet!

Ronald Plasterk ontwikkelde in zijn column in Buitenhof van vandaag (10/4) de volgende redenering. De dienstenrichtlijn van Bolkestein, waartegen links Frankrijk te hoop loopt en waardoor men daar tegen de Europese "grondwet" dreigt te gaan stemmen, is er inderdaad voor bedoeld om "diensten" uit alle landen van de EU overal inzetbaar te maken tegen de voorwaarden van het land van herkomst. Er is in Frankrijk dus geen sprake van een misverstand, zoals Bolkestein suggereerde, het is precies wat men denkt. Een Litouws aspergeplukbureau kan haar werknemers in Nederland tegen Litouws tarief asperges laten plukken. Nu wordt mij, zegt Plasterk, verteld dat dit eigenlijk al een uitvloeisel is van het Verdrag van Rome van 1947. Als dat zo is, wat zijn dan allemaal de uitvloeiselen van de Europese Grondwet waar ons nu nog niets over wordt medegedeeld.
Bovendien garandeert artikel 3 lid 2 van de Grondwet (...) een interne markt waarin de mededinging vrij en onvervalst is. Dat is het partijprogramma van de VVD, aldus Plasterk.

Het fundamentale probleem van Europa is een radicaal tekort aan democratie: aan behoorlijke besluitvormingsprocedures, aan een behoorlijke scheiding der machten, en bovendien aan een Europees parlement dat het laatste woord heeft in Europese zaken.
Het parlement controleert immers uitsluitend de Europese Commissie (een groep hoge ambtenaren), maar niet de Raad van Ministers die het laatste woord hebben en de eigenlijke besluiten nemen. De Raad (premiers) wordt door niemand gecontroleerd. Zijn besluiten ("Raad" is inderdaad mannelijk) zijn faits accomplis voor de nationale parlementen, en het Europese parlement heeft er niks over te zeggen.

Dat leidt tot verbazingwekkend snelle besluitvorming: de uitbreiding met tien lidstaten was een feit voor iemand er erg in had, en de uitbreiding met Turkije vereiste slechts drie minuten discussie in Helsinki. Ondanks alle bezweringen tot het tegendeel zijn de gesprekken met de Oekraïne inmiddels gestart.

Tot ongeveer 1990 was de invloed van Europa op de nationale besluitvorming gering. Sinds die tijd zijn we bedolven onder een groot aantal "Richtlijnen" die de binnenlandse speelruimte dramatisch zijn gaan beperken. Het democratisch tekort op Europees niveau wordt daarmee pijnlijk zichtbaar: al deze Richtlijnen zijn zonder democratische controle en integrale afweging tot stand gekomen.

Men kan met de Europese regelgeving in principe twee kanten op. Of Europa bemoeit zich uitsluitend met zaken die van Europese, grensoverschrijdende betekenis zijn en laat de rest aan de afzonderlijke democratieën over (het zg. subsidiariteitsbeginsel), of er komt een echte Europese regering, en een volwaardig parlement dat die regering controleert. (De derde macht, de rechtspraak is er al).

De huidige rommelpot leidt tot een paradijs voor ambtenaren met sectorale belangen. De integrale afweging ontbreekt. Dat gaat als volgt.

Onder leiding van een Europese ambtenaar in Brussel, die een bepaald beleidsterrein onder zich heeft, wordt een groepje ambtenaren uit alle lidstaten bij elkaar gehaald. Zeg: natuur, milieu, arbo, mededinging. Neem eens natuur.

Zou het niet mooi zijn als er een Richtlijn kwam die zorgde voor beter natuurbeheer binnen de lidstaten? In sommige landen worden de mooiste gebieden zomaar veranderd in industrieterreinen. Het groepje bedenkt de habitatrichtlijn. De Commissaris voor natuur (ook een ambtenaar dus, maar wel een hele hoge) is het daar natuurlijk mee eens, want ook hij/zij is voor de natuur, het is immers zijn/haar portefeuille in de Europese Commissie. Zij brengt de concept-Richtlijn in de Raad voor Natuurministers. Ook die zijn het er helemaal mee eens, want natuur is immers ook hun portefeuille.

Het kant-en-kant-klare product wordt uiteindelijk in de Raad van Ministers (de gezamenlijke premiers) gebracht, en daar afgehamerd. Als de toetreding van Turkije in drie minuten geregeld kan worden, dan ligt het niet voor de hand dat er aan de Richtlijnen enige discussie wordt gewijd.

Tot zover ontbreekt in deze sectorale route de integrale afweging. Niemand heeft zich concreet kunnen afvragen wat, in dit geval, de habitatrichtlijn betekent voor de aanleg van wegen, of woningen, of bedrijventerreinen. Hetzelfde geldt voor de ladderrichtlijn, de luchtverontreinigingsrichtlijn, de vogelrichtlijn, de grondwaterrichtlijn of de dienstenrichtlijn: niemand vraagt zich af de consequenties zijn voor andere beleidsterreinen of belangen dan waar ze voor bedoeld zijn.

Vervolgens duurt het even voor in de nationale praktijken duidelijk wordt wat de implicaties zijn van deze of gene Richtlijn. Iemand spant eens een procedure bij de bestuursrechter aan, of - in Nederland - bij de Raad van State, en dan blijkt dat er ineens een heleboel niet meer kan dat voorheen wel kon. De onbedoelde effecten. Dan is het echter te laat.

Als een Richtlijn onherroepelijk is, is hij ook echt onherroepelijk. De sectorale ambtenaren, EU-commissaris, en ministers hebben geen belang bij verandering. Het EU-parlement heeft er geen invloed op. En de Raad van Ministers kunnen alleen unaniem een Richtlijn buiten werking stellen. Dat zal nooit gebeuren. Er zijn altijd landen die een voordeel hebben bij de problemen die andere landen met deze of gene Richtlijn hebben.

Het stelsel van Richtlijnen schept steeds groter wordende beleidsmatige no go-areas, met steeds geringere speelruimte voor het nationale democratische proces. Er hoort uiteindelijk een democratische afweging te zijn van, bijvoorbeeld, mobiliteit vs. luchtverontreining, of vliegveld vs. natuur, of werkgelegenheid vs. stilte.

Voorbeeld.

Door een aantal uitspraken van de Raad van State op grond van de habitat- en vogelrichtlijnen van ruwweg de afgelopen twee jaar, is de ruimtelijke ontwikkeling van Nederland vastgelopen. Niet: dreigt vast te lopen, zou kunnen vastlopen, nee: is vastgelopen. De aanleg van de Westerschelde Container Terminal is afgeschoten. De aanleg van de tweede Maasvlakte ligt stil omdat onvoldoende zou zijn onderzocht of de baby-larven van de platvisjes in de Waddenzee er geen last van zouden kunnen hebben. 10.000 woningen in IJburg bij Amsterdam kunnen niet worden gebouwd. Wegen kunnen niet worden aangelegd of verbreed vanwege de luchtverontreinigingsrichtlijn.

De procedures bij de Raad van State zijn bovendien verworden tot een lotto. Voorheen werd nog enigszins marginaal getoetst, waarbij het bevoegd gezag in behoorlijke mate het voordeel van de twijfel kreeg (een gemeente of provincie moest het wel behoorlijk bont hebben gemaakt, wilde de Raad niet tot de conclusie komen dat men "in redelijkheid tot deze afweging heeft kunnen komen" zoals de formulering luidde). In de huidige situatie denken vooral private initiatiefnemers wel drie keer na voor men investeert in projecten, gronden en onderzoek. De kans is immers levensgroot dat een initiatief na een groot aantal jaren en enorme uitgaven strandt op een baby-larf op 300 km afstand.

In de Verenigde Staten is men zo verstandig geweest veel bevoegdheden te leggen, en te laten, bij de afzonderlijke Staten. Er is een grote weerzin tegen Federale bemoeienis met lokale aangelegenheden.

Net zo goed moet Europa zich niet bemoeien met de meeste nationale afwegingen. En daar waar Europese bemoeienis wel noodzakelijk is, moet eerst het democratisch besluitvormingsproces, met haar integrale afwegingen van verschillende beleidsterreinen en belangen, worden zekergesteld.

Om het signaal te geven dat Europa zich niet met alles moet bemoeien, en dat het democratisch gehalte van de Europese besluitvorming omhoog moet, stem ik tegen de Europese grondwet.